Confucian Democracy in East Asia:Theory and Practice (book review)

«It is a must-read for anyone who is interested in the future possibilities of democracy»

Confucian Democracy in East Asia:Theory and Practice

book review by


Associate Professor,
Harbin Institute of Technology, P. R. China.


This book explores a mode of democracy that is culturally relevant and socially practicable in the contemporary pluralistic context of historically Confucian East Asian societies, by critically engaging with the two most dominant theories of Confucian democracy – Confucian communitarianism and meritocratic elitism. The book constructs a mode of public reason (and reasoning) that is morally palatable to East Asians who are still saturated in Confucian customs by reappropriating Confucian familialism, and using this perspective to theorize on Confucian democratic welfarism and political meritocracy. It then applies the theory of Confucian democracy to South Korea, arguably the most Confucianized society in East Asia, and examines the theory’s practicality in Korea’s increasingly individualized, pluralized, and multicultural society by looking at cases of freedom of expression, freedom of association, insult law, and immigration policy.

«Democracy was no less foreign a concept to Europe for most of history. Understanding the plasticity of democracy seems like a more important issue than the debate about which mode of democracy is best. Confucian Democracy in East Asia is motivated by the conviction that democracy, properly understood, is desperately needed in East Asia, where political regimes remain authoritarian or only partially democratic.»{….}
The central thesis of this book is that in East Asian societies democracy would be most politically effective and culturally relevant if it were rooted in and operates on the “Confucian habits and mores” with which East Asians are still deeply saturated, sometimes without their awareness—in other words, if democracy were a Confucian democracy.»{….}
Although the debate remains ongoing as to whether Confucian democracy is possible both in theory and in practice ,and if possible what it should look like , a Confucianism worth defending in the complex, multicultural East Asia of today both can and must incorporate a robust form of democracy. {….}
It is a must-read for anyone who is interested in the future possibilities of democracy, the development of Confucianism in political studies, comparative philosophers and political theorists.»

FULL TEXT: Book Review

A Confucian Constitutional Order (book review)

«if you are looking for an accurate reflection of Confucianism as historically practiced, or a political proposal with real feasibility, this is not the book for you»

A Confucian Constitutional Order: How China’s Ancient Past Can Shape Its Political Future

book review by

Carl F. Minzner

Fordham University – School of Law
July 26, 2013
The China Quarterly, 2013



«In the late 18th century, as the French Revolution burned through the heart of Europe, toppling established political and social orders, the English philosopher Edmund Burke set pen to paper. Earlier a critic of unrestrained royal power, he now mounted a full-blown defence of monarchy, elite rule, state religion and English historical traditions in the face of French Enlightenment values of secularism and popular democracy: “We fear God, we look up with awe to kings; with affection to parliaments; with duty to magistrates; with reverence to priests; and with respect to nobility.” Unsurprisingly, Burke’s thought is the wellspring for several strands of American right-wing thought. Despite the book’s title, Jiang Qing is a staunch Burkean conservative – just a Chinese one»

Chapter one sketches his vision for a tricameral legislature. Consistent with his distrust of popular democracy and commitment to elite rule, the three houses each derive their legitimacy from different sources, and serve to check the excesses of the others {…}

Chapter two sets out the role of the Academy – a supreme political body comprised of Confucian scholars (resembling the Iranian Council of Guardians) situated above both the legislature and other state institutions {…} Chapters two and three propose enthroning a symbolic monarch (resembling those in the United Kingdom) who is a blood descendant of Confucius and re-establishing Confucianism as the official state ideology (administered by the Academy) {…}

Jiang does not believe that China need strictly adhere to past models. “Changes in historical circumstances may necessitate changes in the form of rule” (p. 32): for him, that justifies everything from creating (limited) formal channels for popular political participation to imposing external checks on state power by an independent scholarly elite to adopting a symbolic monarchy. And Jiang certainly falls within a long tradition of Chinese thinkers who seek to legitimate their reform proposals by reference to the past – whether real or imagined.

In summary, if you are looking for an accurate reflection of Confucianism as historically practiced, or a political proposal with real feasibility, this is not the book for you. But it does offer a unique (and excellently translated) look into how some intellectuals, dissatisfied with China’s frozen political system and the debates surrounding its reform, are attempting to re-appropriate their historical heritage in an urgent search for a way out

FULL TEXT  Book Review


Το Πεκίνο του 1870 – 1880 μέσα από το φακό του Thomas Child

Φωτογραφίες του Πεκίνου μεταξύ 1870 και 1880, του φωτογράφου Thomas Child.

Mongolian Lama

Late Qing dynasty commerce in the Chinese city of Peking


Moon Bridge, Summer Palace in Beijing

19th-century travellers of the Silk Road


Great Wall of China



Ama, η αδελφότητα των γυναικών – δυτών της Θάλασσας της Ιαπωνίας

Όλες οι χώρες που βρέχονται από την θάλασσα έχουν παραδόσεις που σχετίζονται με την ζωή δίπλα, μέσα και κάτω από το νερό, είτε είναι τα ήρεμα, ζεστά νερά της Μεσογείου είτε οι άγριοι, παγωμένοι ωκεανοί.

Η στιγμή της δημιουργίας

Η Ιαπωνία είναι ένα αρχιπέλαγος νησιών.
O θρύλος λέει ότι σχηματίστηκε από σταγόνες της θάλασσας όταν το αρχαιότερο θεϊκό ζευγάρι, η Ιζανάγκι και ο Ιζανάμι, βύθισαν μια λόγχη στο νερό και μετά την ανέσυραν.
Οι σταγόνες από την αιχμή της πέφτοντας στο νερό σχημάτισαν την πρώτη ξηρά.

Έχοντας από τη μια μεριά τον αχανή Ειρηνικό και από την άλλη την απρόβλεπτη Θάλασσα της Ιαπωνίας, η νησιωτική αυτή χώρα έχει μια μακρά και αδιάλειπτη σχέση με τη θάλασσα. Μέχρι σήμερα οι περισσότεροι Ιάπωνες, ακόμη και οι κάτοικοι των ορεινών περιοχών, τρέφουν μεγάλο σεβασμό για τη θάλασσα.

Σε μια τέτοια χώρα δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι αναπτύχθηκε και διατηρήθηκε μια παράδοση κατάδυσης στην ανοιχτή θάλασσα που εικάζεται ότι μπορεί να είναι μέχρι και 2.000 ετών.

Αυτό που αποτελεί έκπληξη είναι το γεγονός ότι σε μια χώρα με ισχυρές πατριαρχικές δομές, στην οποία μέχρι σήμερα οι γυναίκες συναντούν ισχυρές δυσκολίες να αναδειχθούν επαγγελματικά, οι δύτες αυτής της παραδοσιακής μορφής υποβρύχιας αλιείας ήταν και είναι γυναίκες.

Οι Ama είναι δύτες της ανοιχτής θάλασσας που έγιναν γνωστοί ως αλιείς μαργαριταριών αλλά η καταγωγή της τέχνης τους ξεκινά με την κατάδυση για το ψάρεμα του χταποδιού και του αστακού, των κοχυλιών, μυδιών και των άλλων θαλασσινών. Οι Ama υπήρξαν για αιώνες μια γυναικεία «αδελφότητα» εργατών της θάλασσας που διακρίνονταν για το θάρρος, την αντοχή και την επιδεξιότητα τους

Αυτές οι σκληραγωγημένες γυναίκες βουτούσαν στον παγωμένο ωκεανό, σε μεγάλα βάθη, σε καταδύσεις που διαρκούσαν μέχρι και 4 λεπτά χωρίς καθόλου εξοπλισμό. Με μια ανάσα και ένα εργαλείο που έμοιαζε με μαχαίρι. Καταδύονταν μέχρι και τρεις φορές την ημέρα ενώ στο ενδιάμεσο η παραδοσιακή τεχνική προέβλεπε να ζεσταίνονται δίπλα στη φωτιά.

Η ύπαρξη τους και ο τρόπος ζωής τους ήταν σχεδόν άγνωστος στη δύση για πάρα πολλά χρόνια μέχρι που μια φωτογράφος, η Iwase Yoshiyuki, τους έκανε διάσημους με τη δουλειάς της. Η Yoshiyuki. έχοντας γεννηθεί σε ένα παραθαλάσσιο χωριό το 1904 ένοιωθε και η ίδια ένα «παιδί της θάλασσας. Παθιασμένη φωτογράφος έκανε σκοπό της ζωής της να αποθανατίσει την παραδοσιακή ζωή των χωριών της ακτογραμμής η οποία ήδη από το 1930 έφθινε. Η Ιαπωνία είχε αρχίσει να μεταμορφώνεται σε στρατιωτική και βιομηχανική δύναμη και η παλιά μορφή κοινωνικής οργάνωσης, παραγωγής και διαβίωσης στη φύση και με τη φύση έδινε τη θέση σε επιστημονικές μεθόδους ελέγχου, οργάνωσης και κατανομής και διάθεσης πόρων και προϊόντων. Η ύπαιθρος θα εγκαταλείπονταν με ταχείς ρυθμούς τα επόμενα χρόνια. Οι παραθαλάσσιοι οικισμοί και η παραδοσιακή αλιεία θα έδιναν τη θέση τους σε συμπλέγματα βιομηχανικής επεξεργασίας αλιευμάτων και σε μαζική παραγωγή τροφής.

Την σχέση των Ama με τη θάλασσα ανέδειξε σχετικά πρόσφατα ΟΗΕ, μέσω του UN University.


Αυτή η αρχαία παράδοση φαίνεται πως έχει φτάσει στο τέλος της.

Μετά τις αλλαγές της βιομηχανικής περιόδου της Ιαπωνίας δεν υπάρχει πλέον χώρος για παραδοσιακές μορφές διαβίωσης. Εκτός της υπεραλίευσης, η ρύπανση των παράκτιων περιοχών, τα βιομηχανικά απόβλητα και εσχάτως η ραδιενεργή μόλυνση έχουν καταστρέψει την πηγή διατροφής και εργασίας των Ama.

Επιπρόσθετα η αστικοποίηση και η ριζική αλλαγή του αξιακού συστήματος της γιαπωνέζικης κοινωνίας οδήγησαν σε άλλες μορφές επαγγελματικής ενασχόλησης, πιο επικερδείς, λιγότερο επικίνδυνες και με μεγαλύτερη κοινωνική αναγνωρισιμότητα. Ο ρόλος των γυναικών στη σύγχρονη Ιαπωνία έχει αλλάξει ριζικά από τις αρχές του περασμένου αιώνα.

Γυναίκες που μετρούσαν τις δυνάμεις τους καθημερινά ενάντια σε μια στοιχειακή δύναμη οι Ama υπήρξαν η σιωπηλή, έμπρακτη απόδειξη των δυνατοτήτων των γυναικών να πετύχουν σε οποιοδήποτε τομέα.

Οι σημερινές εναπομείνασες Ama ίσως είναι οι τελευταίες μια μακράς αλυσίδας γενναίων γυναικών που κοίταζαν την άβυσσο με μάτι σταθερό χωρίς να αφήνουν την άβυσσο να τις τρομάξει.


Photographer Iwase Yoshiyuki’s Ama Divers ~ 1950’s


Iwase Yoshiyuki



Πολιτιστική Κληρονομιά. Κίνα, οι κοινότητες Tulou

(Αυτή η μικρή παρουσίαση είναι το 1ο κείμενο ενός κύκλου δημοσιεύσεων που θα ασχολείται με ευρύτερα θέματα πολιτισμού και παγκόσμιας κουλτούρας. Συνδέεται θεματολογικά με τις μέχρι σήμερα  δημοσιεύσεις για την πολυπολιτισμικότητα και μελλοντικά θα συνδεθεί με μια σειρά άλλων, εκτενέστερων και πιο σύνθετων κειμένων, με άξονα αναφοράς το πεδίο της  Πολιτιστικής Διπλωματίας, ένα προσωπικό ενδιαφέρον που ξεκίνησε ως ενασχόληση και κατέληξε ερευνητικό ενδιαφέρον)

Στην Κίνα, στην επαρχία Fujian, επιβιώνουν κάποιες αρχαίες κοινότητες με ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό αλλά και ευρύτερο πολιτισμικό ενδιαφέρον.
Οι κοινότητες αυτές οργανώνονται σύμφωνα με το μοντέλο της ευρύτερης οικογένειας (πατριά, clan) και διαβιώνουν σε κοινούς χώρους οι οποίοι έχουν μια πολύ ιδιόμορφη αρχιτεκτονική δομή.
Τα «σπίτια» αυτά και οι κοινότητες ονομάζονται Tulou και έχουν σχεδιαστεί για να κατοικούν μέχρι 800 άνθρωποι σε ένα οχυρωμένο αυτόνομο «χωριό», κλειστό προς τα έξω, με μια είσοδο προς το εσωτερικό του.

Ψηλοί τοίχοι, ελάχιστα παράθυρα προς το εξωτερικό, όλα σε μεγάλο ύψος και μια συνολικά εσωστρεφής κατασκευή, η οποία όμως, όπως φαίνεται και από τις φωτογραφίες, είναι σε αρμονία με το περιβάλλον.
Για την κατασκευή χρησιμοποιούνται φυσικά δομικά υλικά (πέτρες, ξυλεία, χώμα) και παραδοσιακές μέθοδοι δόμησης που χάνονται στο χρόνο (κάποια Tulou χρονολογούνται στον 11ο αιώνα Κ.Χ ενώ τα νεότερα στον 19ο αιώνα Κ.Χ)*

Από το 2008 οι κοινότητες Tulou της επαρχίας Fujian έχουν ενταχθεί στα μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO
H σχετική ιστοσελίδα (ενεργός σύνδεσμος) από την οποία προέρχεται και όλο το φωτογραφικό υλικό και οι πληροφορίες: Unesco Fujian Tulou

*Κ.Χ σημαίνει Κοινή Χρονολογία για τους Κινέζους  (η/και Χρονολόγηση).



Ιστορική και φιλοσοφική περιήγηση στις απαρχές των διεθνολογικών ζητημάτων. Μέρος πρώτο: οι άνθρωποι και τα σύνορα.

Πριν τη Ρώμη υπήρχαν πόλεις και αυτοκρατορίες.
Πριν τη Ρώμη υπήρξε ο Αλέξανδρος και τα Ελληνιστικά Βασίλεια.
Γεννημένα με τη βία, μαμή της ιστορίας, τα Ελληνιστικά Βασίλεια υπήρξαν περισσότερο ως εκτεταμένοι τόποι (locus) όπου η ανατολίτικη μυστικιστική μέθη είχε συναντηθεί με την ελληνική φιλοσοφική παράδοση σε ένα νέο είδος κοσμοθεώρησης.
Ο Απόλλωνας και ο Διόνυσος βασίλευαν μαζί στις αχανείς εκτάσεις από την Μακεδονία μέχρι τα οροπέδια του Ιράν, εκτάσεις στις οποίες το σύνορο δεν είχε έννοια. Εκεί οι πόλεις, όσο μεγάλες, ήταν σημεία, περιορισμένες μονάδες με περιορισμένη επιρροή. Η έρημος και τα βουνά ήταν τα φυσικά όρια, τα ποτάμια ήταν οι οδοί και τα καραβάνια ήταν η ροή της ζωής. Ανάμεσα στα περάσματα των βουνών και τα μονοπάτια των άστρων που όριζαν το δρόμο της ερήμου άνθρωποι, ζώα και εμπορεύματα κινούνταν διαρκώς ανεμπόδιστα. Οι φυλές της στέπας – ανέστιοι, νομάδες – συναντούσαν τους εγκατεστημένους αγρότες και εμπόρους των πρώιμων πόλεων τόσο στα μεθόρια εδάφη όσο και εντός των τειχών των πόλεων όποτε έρχονταν για συναλλαγές.

Μετά ήρθε η Ρώμη και για μια ακόμη φορά όλα άλλαξαν.

Για τους Ρωμαίους τα όρια ήταν ιερά.
Όπως μας θυμίζει ο Eco και ο Le Goff, τα σύνορα είναι συνυφασμένα με τον γενεσιουργό μύθο της Ρώμης.
Ο Ρωμύλος χάραξε ένα σύνορο και σκότωσε τον αδερφό του επειδή δεν το σεβάστηκε.
Ήταν μια συντηρητική επιλογή, ήταν μια  δραματική επιλογή.
Οι Ρωμαίοι αυτοπροσδιορίστικαν μέσω των συνόρων και επέλεξαν, λίγοι σε τόπο εχθρικό, να γίνουν Πόλη – Προμαχώνας, διαρκώς διευρυνόμενη μέχρι που τo σύνορο (lime) έφτασε στα απώτερα εφικτά όρια που μπορούσε η Πόλη να υπερασπιστεί.
Χωρίς αναγνώριση των συνόρων δεν μπορεί να υπάρξει civitas, τα σύνορα είναι το όριο μεταξύ εκείνων και των άλλων.
Της civitas και των βάρβαρων, αυτών που δεν μπορούν να γίνουν κατανοητοί από την civitas.
Το νερό στις τάφρους (sulcus), το τρεχούμενο νερό στα ποτάμια, το απέραντο και απροσπέλαστο νερό της θάλασσας είναι σύνορο ξεκάθαρο και ιερό.
Mόνο όταν η Αυτοκρατορία ελέγχει την περίμετρο της η θάλασσα θα γίνει Mare Nostrum, δρόμος και γέφυρα επαφής.
Όταν οι ξένοι θα έχουν υποταχθεί ή αφομοιωθεί.
Τα γεφύρια, σημεία διάκρισης και επαφής, είναι ταυτόχρονα ιερά και ιερόσυλα γιαυτό και χτίζονται υπό την επίβλεψη του Pontifex.
Ο επακριβής καθορισμός των συνόρων είναι η δύναμη της Αυτοκρατορίας.
Η γνώση των συνόρων καθορίζει την pax romana, καθορίζει τα ακριβή σημεία άμυνας.
Όταν δεν θα υπάρχουν σύνορα, όταν οι ακατανόητοι βάρβαροι νομάδες, οι ανέστιες ορδές που δεν γνωρίζουν σύνορα και κινούνται σε οποιονδήποτε τόπο σαν να ήταν δικός τους έτοιμοι ανά πάσα στιγμή έτοιμοι να τον εγκαταλείψουν, όταν αυτοί επιβάλλουν την οπτική τους τότε η Ρώμη, λέει ο Eco,  θα έχει λήξει και η πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας μπορεί να είναι οπουδήποτε.

Αυτή η περιγραφή των ορίων που παραθέτει ο Eco μπορεί να βρει την εφαρμογή της σε διαφορετικά επίπεδα.
Τα σύνορα καθορίζουν τα όρια επιρροής της πόλης  και εξαιτίας αυτού καθορίζουν εν μέρει και την πόλη.
Η πόλη δεν είναι μόνο τόπος είναι πάνω από όλα άνθρωποι, άτομα που κατοικούν τον τόπο αλλά και οργανώνουν τις δραστηριότητες τους εντός και πέριξ αυτής.
Άτομο, civitas, imperium ομόκεντροι κύκλοι οι οποίοι οχυρώνονται και αποκλείονται με sulcus.
Οι δακτύλιοι με νερό  που ξεκινούν οχυρώνοντας το άτομο από το άλλο άτομο και τελικά από τον έξω κόσμο.
Οι σχέσεις μεταξύ ανθρώπων, οι σχέσεις μεταξύ πόλεων, μεταξύ εθνών, πολιτισμών και τελικά μεταξύ κρατών.

Όλα τα παραπάνω ξεκινούν από τον άνθρωπο και πώς αυτός ξεπερνά ή όχι το πρώτο σύνορο, περνά ή όχι τον πρώτο sulcus,  ξεπερνά το σύνορο της επιδερμίδας.

Για να εξηγήσω τι εννοώ με το σύνορο της επιδερμίδας επικαλούμαι τον Danto: “τα πραγματικά σύνορα του εαυτού ορίζονται από τα χάσματα ανάμεσα σε μένα και σε όσους σκέφτονται διαφορετικά από εμένα σαν να λέμε και όλους τους άλλους κι όχι απλώς όσους διαχωρίζονται από διαφορές γενιάς, φύλου, εθνικότητας, θρησκευτικής ομάδας ή και φυλής ακόμη”
Εκείνα τα χάσματα πρέπει να γεφυρωθούν προκειμένου να δημιουργηθεί καταρχήν η πρώτη ομάδα
Ένας ελάχιστος πυρήνας κοινών αξιών, κοινού συμφέροντος, κοινής μοίρας, ένας ελάχιστος κοινός κώδικας συνεννόησης πρέπει να υπάρξει.
Γέφυρες πρέπει να χτιστούν μεταξύ των ανθρώπων, μικρές γέφυρες με μεγάλη σημασία – ιεροί τόποι συνάντησης ατομικοτήτων, ένα locus όπου τελούνται οι τελετές που θα χτίσουν την φυλή, την πόλη, την αυτοκρατορία.
Οι γέφυρες αυτές είναι μικρές όταν η απόσταση που πρέπει να διανυθεί είναι προσπελάσιμη.
Για άτομα που μιλούν την ίδια γλώσσα είναι ευκολότερη η συνεννόηση και κάπως έτσι ορίστηκαν οι βάρβαροι, εκείνοι-που-δεν-μπορούν-να-γίνουν-κατανοητοί.
Η γλώσσα και ο τόπος διαμονής, τα τραγούδια της μητέρας και οι ιστορίες γύρω από τις φωτιές στους καταυλισμούς, πριν η εγκατάσταση σε ένα τόπο κάνει την φωτιά του καταυλισμού ιερό πυρ σε εστία βωμού.
Αυτά τα στοιχεία συγκροτούν τον πρώτο πυρήνα γνώσης, τα πρώτα σημεία αναφοράς και έτσι σκάβεται το χώμα για να δημιουργηθεί ο πρώτος οχυρωματικός κύκλος, ο πρώτος sulcus.
Τα τείχη και η πόλη είναι το πρώτο σύμβολο περιχαράκωσης της ομάδας που έχει εγκατασταθεί σε ένα τόπο.
Τα τείχη συμβολίζουν το όριο και τα όρια μπορεί να είναι εξίσου ισχυρά ακόμη και αόρατα.
Η Σπάρτη δεν είχε τείχη. Η Σπάρτη ήταν τα τείχη της και αν δεν είχε βγει για μια φορά εκτός των αυτοθεσπισμένων ορίων της για ορθώσει κάποια άλλα τείχη, από δόρατα και ασπίδες, εμπρός σε κάτι που ξεπερνούσε την κατανόηση της αλλά επιβουλεύονταν την δυνατότητα να ορίζει τον τόπο της, θα είχαν μείνει ελάχισστα από αυτήν για να θυμόμαστε.
Η Σπάρτη ήξερε πολύ καλά τι σημαίνουν τα τείχη.
Ξεκίνησε ένα πόλεμο από φόβο μην βρεθεί περίκλειστη από αόρατα τείχη και τελείωσε τον πόλεμο συμβολικά γκρεμίζοντας τα τείχη του αντιπάλου της.

Ο άτυχος Ρώμος σχεδίασε μια πόλη χωρίς τείχη, μας θυμίζει ο Le Goff, μια πόλη χωρίς όρια, χωρίς sulcus και χωρίς pontifex να χτίζει και να ελέγχει τα γεφύρια.
Ο Ρωμύλος σκότωσε τον αδερφό του και έκλεισε την πόλη πίσω από το lime.
Η επιλογή του ενέχει ένα συμβολισμό, ένα διαχωρισμό.
Η επιλογή αυτή καθόρισε και μια πορεία.
Η Ρώμη, λέει ο Le Goff, υπήρξε μια αυτοκρατορία και μια κοινωνία συντηρητική.
Μολονότι αναγκάστηκε να δώσει τον τίτλο του Ρωμαίου σε όλους τους πολίτες της δεν υπήρξε ποτέ αυθεντικά πολυπολιτισμική και όταν άρχισε να γίνεται πολυπολιτισμική η εποχή της είχε περάσει  και ο κόσμος της Ύστερης Αρχαιότητας είχε αναδυθεί.
Είναι ίσως μια ειρωνεία της ιστορίας το γεγονός ότι ένας αυτοκράτορας, ίσως ο καλύτερος των Ρωμαίων, πέθανε υπερασπιζόμενος το lime εναντίον των βαρβάρων κάπου στις εσχατιές της αυτοκρατορίας σε ένα μέρος που έμελλε να γίνει η πρωτεύουσα της πρώτης νεότερης αυτοκρατορίας της οποίας ο τίτλος μνημόνευε δυο ξεχωριστά έθνη και της οποίας η μετέπειτα πτώση σήμανε την κυριαρχία των εθνών έναντι των αυτοκρατοριών.
Ο κύκλος είχε κλείσει.
Η Πόλη  είχε γίνει Αυτοκρατορία και η Αυτοκρατορία στην πορεία διασπάστηκε από το Έθνος – Κράτος, το οποίο, σχηματικά και απλουστευτικά, μπορεί να γίνει αντιληπτό ως μια αναβαθμισμένη μορφή της Πόλης.

* η λατινική λέξη sulcus σημαίνει ρήγμα, χαράδρα. Στα λατινικά κείμενα συναντάται ως  οχυρωματική τάφρος (υδάτινη ή μη) αλλά στην σύγχρονη ιατρική περιγράφει τις  αυλακώσεις στον εγκεφαλικό φλοιό.

Στο κείμενο μας είναι μάλλον καλοδεχούμενη αυτή η πολυσημία δεδομένου ότι τα σύνορα της ατομικότητας ορθώνονται από την νόηση, την αντίληψη μας.

Le Goff, J. (1993). Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Θεσσαλονίκη: Βανιας
Έκο, Ο. (1993). Τα όρια της ερμηνείας, Αθήνα: Γνώση.